ده ایوان، ده داستان، یک گیلان
وقتی حرف از گیلان میشود همه ما فوراً به فکر طبیعت بکر و زیبایش میافتیم، اما جالب است بدانید استان گیلان نه فقط دارای طبیعتی زیبا و دلنشین است، بلکه دارای فرهنگ و تاریخی غنی میباشد که امروز میخواهیم درباره چند نمونه از خانه های تاریخی گیلان و جاذبه های فرهنگی اش صحبت کنیم.
گیلان، این سرزمین سبز و پربار، نه تنها با جنگلهای انبوه، دریای خزر و شالیزارهای سرسبز خود، بلکه با میراث فرهنگی عمیقش نیز گردشگران و علاقهمندان به تاریخ را مجذوب میکند. خانههای تاریخی گیلان، به عنوان نمادهایی از زندگی سنتی و معماری بومی، فرهنگ گیلان زمین ، داستانهایی از دوران قاجار، مهاجرتها، تجارت و زندگی روزمره مردم این دیار را روایت میکنند.
این بناها، که اغلب از چوب، آجر و سنگ محلی ساخته شدهاند، با نماهای قرینه و ایوانهای دلانگیز، نشاندهنده هارمونی انسان با طبیعت هستند. در این مقاله، به بررسی ۱۰ مورد از مهمترین خانه های تاریخی گیلان میپردازیم که هر کدام جزو برجستهترین جاذبه های فرهنگی گیلان به شمار میروند. بیایید با هم سفری به عمق تاریخ گیلان داشته باشیم.
1- عمارت کلاه فرنگی رشت (باغ محتشم)
نما و مصالح:
این عمارت ۱۴۰ ساله یکی از نمادینترین خانههای تاریخ گیلان و از محبوبترین جاذبههای فرهنگی گیلان در شهر رشت است که در دوران ناصرالدین شاه توسط اکبرخان بیگلربیگی، یکی از زمینداران ثروتمند گیلان، به عنوان ویلای ییلاقی خانوادگی ساخته شد. بعدها به پارک عمومی محتشم تبدیل شد و هنوز هم بخش جداییناپذیری از تاریخ گیلان و فرهنگ گیلان به حساب میآید.
نمای خارجی ترکیبی از سبک فرنگی و گیلانی است؛ ستونهای فلزی وارداتی با سرستونهای گچبریشده، بدنه چوبی محلی روکششده با رنگ روغن سفید برای مقاومت در برابر رطوبت، سقف شیروانی شیبدار با کاشیهای سبز فرانسوی و ایوان بزرگ مرکزی رو به رودخانه گوهررود که با نردههای چوبی منبتکاریشده احاطه شده. داخل، پنجرههای بلند قوسیشکل نور را به تالارهای ساده اما شیک میتابانند.
دانستنی جذاب:
نام “کلاهفرنگی” از عادت مهمانان قاجاری به گذاشتن کلاههای اروپایی (شاپو) در مهمانیهای تابستانی اینجا گرفته شده – یک لقب مردمی که هنوز هم زنده است!
آدرس و بازدید: رشت، خیابان حافظ، داخل باغ محتشم، کنار رودخانه گوهررود. ساعات بازدید: ۸ صبح تا ۸ شب.
2 – خانه ابریشمی رشت: تالارهای آینه و تجارت ابریشم
خانه ابریشمی، بنایی باشکوه با بیش از ۲۰۰۰ مترمربع مساحت، در اواخر قاجار توسط خانوادهای از تاجران ابریشم که با روسیه و فرانسه تجارت میکردند، ساخته شد. در سال ۱۳۷۹ به عنوان اثر ملی ثبت گردید و حالا به موزه صنایع دستی تبدیل شده، جایی که بازدیدکنندگان میتوانند ابزارهای قدیمی بافندگی را ببینند.
نما و مصالح:
نمای دوطبقه آجری قرمز دستساز رشتی با ایوانهای چوبی برجسته و ستونهای تراشخورده از چوب محلی، سقفهای شیبدار برای دفع بارانهای گیلان و تالار آینهکاریشده با هزاران قطعه آینه وارداتی از اروپا. پنجرههای ارسی با شیشههای رنگی، نور را به رنگینکمانی جادویی تبدیل میکنند و حیاط فیروزهای با حوض مرکزی، فضایی آرامشبخش ایجاد کرده.
دانستنی جذاب:
چینیخانه این خانه هنوز مجموعهای نفیس از ظروف دودمان چینگ چین را نگه داشته – هدیههایی که با کشتی از بندر انزلی به رشت رسیده بودند و نماد تجارت جاده ابریشم هستند.
آدرس و بازدید: رشت، خیابان مطهری، انتهای کوچه شاعری (جنوب شرقی میدان صیقلان). ساعات: ۹ صبح تا ۴ .بعدازظهر
3 – خانه لطفعلیخان زند – لشتنشا (جواهر پنهان گیلان)
تنها عمارت باقیمانده از دوره زندیه در کل شمال کشور – ساختهشده در یک شبانهروز برای آخرین شاهزاده زند!
سال ۱۲۰۸ قمری، لطفعلیخان زند پس از شکست از آقامحمدخان قاجار به گیلان پناه آورد. حاکم لاهیجان (میرزا صادق خان) به احترام او دستور داد در یک شبانهروز عمارتی چوبی در لشتنشا برایش بسازند. لطفعلیخان چند ماه در آن ماند و بعد به سمت گرگان رفت. خانه ۲۳۰ سال قدمت دارد، سال ۱۳۸۲ ثبت ملی شد و الان هم موزه مردمشناسی است و هم اقامتگاه بومگردی لوکس.
نما و مصالح (کاملاً متفاوت با همه خانههای قاجاری گیلان):
کل بنا تمام چوب راش جنگلی با رنگ عسلی طبیعی (هیچ آجری ندارد)
ایوان غولپیکر ۱۲۰ متری روی ۱۸ ستون چوبی تراشخورده با طرح نیلوفر آبی
سقف شیروانی پوشالی به سبک کاملاً زندیه (در گیلان بسیار نادر)
پنجرههای خشتی مشبک گرهچینی که نور را مثل توری میاندازد
تالار کوچک آینهکاری در طبقه بالا (تنها نمونه سبک شیراز در شمال کشور)
حیاط ۴۰۰۰ متری با دو حوض بزرگ و باغ انار و ازگیل که هنوز میوه میدهد
دانستنیهای جذاب:
کارگران واقعاً در یک شبانهروز فقط اسکلت چوبی را سر هم کردند؛ رد تبر روی بعضی تیرها هنوز پیداست!
شمشیر اصلی لطفعلیخان تا دهه ۵۰ اینجا بود (الان در موزه ملی تهران).
شبهای تابستان در ایوان برای گردشگران موسیقی زنده گیلکی-لری اجرا میکنند و چای زغالی با نبات یاس سرو میشود.
چندین فیلم و سریال تاریخی (از جمله «لطفعلیخان زند») اینجا فیلمبرداری شده.
شمشیر معروفش تیغه ای از فولا دمشقی داشت که با طلا حکامی شده بود . این شمشیر تا سال ۱۳۵۴ در همان خانه لشت نشا نگهداری می شد و بعد به موزه ملی ایران منتقل شد . مردم محلی هنوز قسم میخورند که « شب ها صدای شمشیرش توی خانه می آید » .
آدرس و بازدید: لشتنشا، ۳۵ کیلومتری شرق رشت، بعد از پلیسراه لشتنشا، ۳ کیلومتر جاده فرعی سمت راست، روستای بلسبن ، همه روزه ۹ صبح تا ۹ شب.
4 – آرامگاه پروفسور ابراهیم پورداوود (ایرانشناس برجسته گیلانی)
آرامگاه پروفسور ابراهیم پورداوود، ایرانشناس، اوستاشناس و نخستین مترجم کامل اوستا به زبان فارسی، یکی از بناهای تاریخی ارزشمند در شهر رشت به شمار میرود. این بنا که در اصل مکتبخانه خانوادگی ایشان بوده، محل تولد و بخشی از دوران کودکی پروفسور پورداوود است و امروزه به عنوان آرامگاه خانوادگی وی شناخته میشود.
نما و مصالح :
بنا دارای شکل مستطیلشکل با ابعاد تقریبی ۷ × ۲ × ۴ متر و ارتفاع حدود ۴.۵ متر از سطح زمین تا زیر شیروانی است. ساختار آن ساده و سنتی بوده و از مصالح محلی مانند آجر و خشت ساخته شده است. نمای خارجی با طراحی کلاسیک قاجاری، در میان بافت شهری مدرن برجسته است و فضایی آرام و تاریخی ایجاد کرده است.
دانستنی جذاب:
نخستین مترجم کامل اوستا به فارسی: پروفسور پورداوود نخستین کسی بود که اوستا (کتاب مقدس زرتشتیان) را به طور کامل به زبان فارسی ترجمه و تفسیر کرد؛ کاری که پیش از او ایرانیان تنها نام اوستا را شنیده بودند و از محتوای آن بیخبر بودند.
آدرس و بازدید : رشت، سبزهمیدان، کوچه آفخرا (کوی پورداوود سابق)، نرسیده به ساختمان سابق آموزش و پرورش ناحیه یک.
بازدید از نمای خارجی در تمام ساعات روز امکانپذیر است؛ برای ورود داخلی با اداره میراث فرهنگی گیلان هماهنگی شود.
5 – خانه نصرت اعظم سمیعی رشت: تولدگاه نخبگان در محله قدیمی
این بنای قاجاری در ۱۲۷۶ خورشیدی ساخته شد و محل زندگی خاندان سمیعی بود؛ حتی پروفسور معروف سمیعی (جراح مغز مشهور) اینجا به دنیا آمد. پس از سالها متروکه، مرمت شد و حالا قابل بازدید است.
نما و مصالح:
نمای بیرونی با سبک گیلانی سنتی، دیوارهای آجری با تزئینات گچبری گلوبوته، ایوان مرکزی چوبی با سرستونهای تراشخورده و حیاط بزرگ با چاه قدیمی سنگی. سقف کاهگلی شیبدار، رطوبت را دفع میکند.
دانستنی جذاب :
درختان توت ۱۲۰ ساله در حیاط پشتی، یادگار پرورش کرم ابریشم هستند – هنوز هم برگهایشان برای صنایع دستی محلی استفاده میشود!
آدرس و بازدید: رشت، محله ساغریسازان، روبهروی مسجد (کوچه شهید بیانی).
6 – موزه چای لاهیجان (خانه معینالتجار): قلب صنعت چای گیلان
این خانه توسط تاجر بزرگ چای، معینالتجار، در اوایل قرن بیستم ساخته شد و اولین کارخانه مکانیزه چای ایران را میزبانی کرد. حالا موزهای پر از ابزارهای قدیمی است.
نما و مصالح:
نمای تمام چوبی روس با رنگ اخرایی، بالکنهای بلند ایواندار و سقف شیبدار با سفال قرمز محلی. انبار زیرزمین با بوی چای کهنه.
دانستنی جذاب :
میتوانید چایسازهای ۱۰۰ ساله را امتحان کنید – طعمی که هنوز هم در فنجانهای موزه سرو میشود!
آدرس و بازدید: لاهیجان، بلوار کاشانی، جنب استخر لاهیجان.
7 – کاخ میان پشته انزلی: عمارت نظامی پهلوی
این کاخ ریشهاش به قبل از دوره پهلوی میرسه. قبل از ساخت بنای فعلی، در همین مکان یک کاخ باشکوه به نام “خوشتاریا” وجود داشت که متعلق به یک تاجر روسی بود. این کاخ قدیمی در دوره قاجار ساخته شده بود و بعد از انقلاب روسیه (1917 میلادی)، به دولت ایران واگذار شد. اما رضاشاه دستور داد که کاخ رو بازسازی کنن و به سبک مدرنتر دربیارن.
نما و مصالح:
کاخ میانپشته دارای دو طبقه با زیربنای حدود ۱۱۶۸ متر مربع و ارتفاع ۱۴ متر است. ساختار بنا دوجداره و از بلوکهای سیمانی ساخته شده که مقاومت بالایی در برابر رطوبت منطقه ایجاد میکند.
سقف شیروانی، ایوانهای سهطرفه با منظره مستقیم به تالاب انزلی و پلههای معلق بر روی یک ستون مرکزی از ویژگیهای بارز معماری آن به شمار میرود. سبک معماری کاخ ترکیبی از عناصر اروپایی (به ویژه ویکتوریایی) و تکنیکهای ساختمانی ایرانی است که در دوره پهلوی اول رواج داشت. فضای داخلی شامل ۱۱ اتاق، سالن پذیرایی بزرگ و تالارهایی با تزئینات گچبری و نقاشی دیواری میباشد.
دانستنی جذاب :
یکی از اتاقها پر از نقشههای دریانوردی روسی است – یادگار تجارت با قفقاز!
آدرس و بازدید : بندر انزلی، منطقه میانپشته، همه روزه از ساعت ۹ صبح تا ۶ عصر (در فصل تابستان تا ساعت ۸ شب)
8 – موزه مردم شناسی ماسوله: خانههای پلکانی تاریخی
قدمت سکونت در منطقه ماسوله به حدود ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ سال پیش بازمیگردد، هرچند بناهای فعلی عمدتاً به دورههای زندیه، قاجار و پهلوی تعلق دارند. معماری پلکانی ماسوله بر اساس شیب تند زمین (حدود ۳۵ درجه) و شرایط اقلیمی طراحی شده است. مصالح اصلی شامل خشت، گل، چوب و سنگ محلی است که با خاک زردرنگ (فوش) پوشانده میشود تا در مه غلیظ قابل مشاهده باشد. اختلاف ارتفاع بین پایینترین و بالاترین نقطه روستا حدود ۱۲۰ متر است. این بافت در سال ۱۳۵۴ به عنوان نخستین شهر تاریخی-فرهنگی ایران در فهرست آثار ملی ثبت شد و ساختوساز مدرن در آن ممنوع است تا اصالت حفظ شود.
نما و مصالح:
دیوارهای سنگی و خشتی، ایوانهای چوبی و پنجرههای کوچک برای حفظ گرما.
دانستنی جذاب :
ماسوله یکی از معدود مکانهای جهان است که ورود وسایل نقلیه موتوری به طور کامل ممنوع است؛ کوچهها و معابر آن تنها برای پیادهروی مناسب هستند.
آدرس و بازدید: استان گیلان، شهرستان فومن، بخش سردار جنگل، روستای ماسوله (۶۵ کیلومتری جنوب غربی رشت و ۳۶ کیلومتری فومن).
9 – خانه منجمباشی – لاهیجان (دوره ناصری)
متعلق به میرزا محمدحسن خان منجمباشی، ستارهشناس دربار ناصری که اولین رصدخانه خصوصی گیلان را داشت.
نما و مصالح:
نمای دوطبقه آجری با برجک هشتضلعی کوچک در گوشه حیاط، ارسیهای رنگی، ایوان چوبی و گچبریهای آسمانی (ستاره و ماه).
دانستی جذاب:
در سقف شاهنشین، نقاشی صورت فلکی آسمان گیلان در شب یلدا کشیده شده. آدرس: لاهیجان، محله گابنه، کوچه منجمباشی – خصوصی، اما مالکان معمولاً با لبخند اجازه بازدید میدهند. تلسکوپ برنجی ۱۴۵ ساله هنوز در حیاط است و گاهی برای بازدیدکنندگان ماه و سیارات را نشان میدهند.
ادرس و بازدید : رشت ، خیابان بیستون ساعت های 9 صبح تا 17 بعد از ظهر .
10 – خانه قدیری رشت: اقامتگاه حکمرانان در قلب شهر
این خانه قاجاری، تنها بنای باقیمانده از دوران حکمرانی سپهدار تنکابنی، در اوایل قرن نوزدهم ساخته شد و تا دهه ۱۳۴۰ در اختیار خانوادههای بازرگان ماند. پس از آتشسوزی در ۱۳۶۷، مرمت شد و حالا به عنوان جاذبه عمومی باز است، ثبت ملی در ۱۳۵۷.
نما و مصالح:
نمای ساده اما قدرتمند با دیوارهای آجری بلند و دربهای چوبی دو لنگه عظیم با کوبههای برنجی، حیاط مرکزی با حوض هشتضلعی سنگی و ایوان شرقی با ستونهای سنگی گرد از سنگ رودخانهای محلی. سقفهای تخت با تیرهای چوبی مقاوم، هارمونی با اقلیم مرطوب گیلان را نشان میدهد.
دانستنی جذاب:
زیرزمین این خانه انبار ابریشم بوده و کانالهای تهویه مخفیاش هنوز سالم است – یک سیستم خنککننده طبیعی که ابریشم را از فساد نجات میداد!
آدرس و بازدید: رشت، ضلع شرقی سبزهمیدان، انتهای کوچه اختیاری.
و کلام اخر
ده ایوان، ده داستان، یک گیلان. این خانهها فقط سنگ و چوب نیستند؛ آنها صدای چرخ ابریشم، عطر چای تازهدم، نجوای ستارهشناس شبهای لاهیجان و قدمهای آخرین شاهزاده زند هستند. هر بار که در یکی از این ایوانها مینشینید، انگار زمان برای لحظهای میایستد و گیلانِ صد سال پیش دوباره نفس میکشد. این بناها به ما یادآوری میکنند که زیبایی واقعی گیلان فقط در جنگل و دریا نیست؛ در خاطرههایی است که هنوز در دیوارهای خشتی و زیر سقفهای شیروانی زندهاند . اگر روزی گذرتان به هر کدام از این میراث های گیلان زمین ، فقط عکس نگیرید؛ بنشینید، چای بنوشید، گوش کنید… چون اینجا تاریخ نه در موزه، بلکه زیر پای شماست و هنوز گرم است.